آیا تا به حال فکر کردهاید که صرافیهای غیرمتمرکز (DEX) چگونه معاملات را پردازش و قیمتها را کشف میکنند؟ برخلاف صرافیهای سنتی، یک DEX از بازارساز خودکار (AMM) برای ایجاد یک سیستم معاملاتی روان که به استقلال، نقدینگی و اتوماسیون نزدیک است، استفاده میکند. به خواندن ادامه دهید تا مفهوم بازارساز خودکار و چگونگی قدرت بخشیدن آن به صرافیهای غیرمتمرکز را درک کنید.
فهرست مطالب
بازارسازی چیست؟
پیش از آنکه به جزئیات فنی مرتبط با AMMها بپردازیم، درک مفهوم بازارسازی در چشمانداز مالی بسیار مهم است.
همانطور که از نامش پیداست، بازارسازی به فرآیند تعریف قیمت داراییها و تأمین همزمان نقدینگی برای بازار اشاره دارد. به عبارت دیگر، یک بازارساز برای یک دارایی مالی نقدینگی ایجاد میکند. او باید راهی برای برآورده کردن درخواستهای خرید و فروش معاملهگران بیابد که این به نوبه خود در قیمتگذاری آن دارایی نقش دارد.
برای مثال، یک صرافی بیتکوین از یک دفتر سفارشات و یک سیستم تطبیق سفارش برای تسهیل معاملات بیتکوین استفاده میکند. در اینجا، دفتر سفارشات قیمتهایی را که معاملهگران مایل به خرید یا فروش بیتکوین در آن هستند، ثبت و نمایش میدهد.
از سوی دیگر، سیستم تطبیق سفارش، سفارشهای فروش و خرید را با هم تطبیق داده و تسویه میکند. در هر لحظه، آخرین قیمتی که بیتکوین با آن خریداری شده است، به طور خودکار به عنوان قیمت بازار آن دارایی دیجیتال نمایش داده میشود.
در برخی موارد که طرفهای مقابل کافی برای معامله وجود نداشته باشند، گفته میشود بازار غیرنقد یا مستعد لغزش قیمت است. لغزش قیمت زمانی رخ میدهد که پردازش حجم بالای سفارشها، قیمت یک دارایی را به سمت بالا یا پایین سوق میدهد.
برای کاهش این اتفاق، برخی صرافیهای کریپتو از خدمات معاملهگران حرفهای مانند کارگزاران، بانکها و دیگر سرمایهگذاران نهادی برای تأمین مداوم نقدینگی استفاده میکنند. این تأمینکنندگان نقدینگی با ارائه سفارشهای خرید و فروش که با سفارشهای معاملهگران مطابقت دارد، اطمینان حاصل میکنند که همیشه طرفهای مقابل برای معامله وجود دارند. فرآیندی که در تأمین نقدینگی دخیل است را بازارسازی مینامیم و نهادهایی که نقدینگی را ارائه میدهند، بازارساز نامیده میشوند.
اکنون که متوجه شدید بازارسازی چیست، درک عملکرد یک بازارساز خودکار آسانتر است.
بازارساز خودکار چیست؟
از توضیحات بالا مشخص است که بازارسازان بازار کریپتو به طور شبانهروزی برای کاهش نوسانات قیمت با تأمین سطح مناسب نقدینگی کار میکنند. چه میشد اگر راهی برای دموکراتیک کردن این فرآیند وجود داشت تا یک فرد عادی نیز بتواند به عنوان یک بازارساز عمل کند؟ اینجاست که بازارسازهای خودکار وارد میدان میشوند.
برخلاف صرافیهای متمرکز، پروتکلهای معاملاتی غیرمتمرکز از دفتر سفارشات، سیستمهای تطبیق سفارش و نهادهای مالی که به عنوان بازارساز عمل میکنند، استفاده نمیکنند، برخی از نمونهها عبارتند از یونیسواپ، سوشی، کِرو و بالانسر. هدف، حذف دخالت اشخاص ثالث است تا کاربران بتوانند معاملات را مستقیماً از کیف پولهای شخصی خود انجام دهند. از این رو، اکثر فرآیندها توسط قراردادهای هوشمند اجرا و اداره میشوند.
به عبارت دیگر، AMMها به معاملهگران اجازه میدهند با قراردادهای هوشمند که برای ایجاد نقدینگی و کشف قیمتها برنامهریزی شدهاند، تعامل داشته باشند. در حالی که این خلاصه مفهوم AMM است، فرآیندها و سیستمهای زیربنایی که این امکان را فراهم میکنند، توضیح داده نمیشود.
AMMها چگونه کار میکنند؟
اول از همه، این را به خاطر داشته باشید که AMMها از فرمولهای ریاضی از پیش تعیینشده برای کشف و حفظ قیمت ارزهای دیجیتال جفتشده استفاده میکنند. همچنین توجه داشته باشید که AMMها به هر کسی اجازه میدهند تا برای داراییهای جفتشده نقدینگی تأمین کند. این پروتکل به هر کسی اجازه میدهد تا به یک تأمینکننده نقدینگی (LP) تبدیل شود.
برای توضیح بیشتر، بیایید یونیسواپ را به عنوان یک مطالعه موردی در نظر بگیریم. این پروتکل از معادله محبوب x*y=k استفاده میکند که در آن X نشاندهنده ارزش دارایی A و Y نشاندهنده ارزش دارایی B است. K یک مقدار ثابت است. از این رو، صرفنظر از تغییرات در ارزش داراییهای A یا B، حاصلضرب آنها باید همیشه برابر با یک مقدار ثابت باشد.
توجه داشته باشید که معادلهای که به عنوان مثال ذکر شد، تنها یکی از فرمولهای موجود برای متعادل کردن AMMها است. بالانسر از یک فرمول پیچیدهتر استفاده میکند که به پروتکل آن اجازه میدهد تا هشت توکن را در یک استخر واحد جمع کند.
در حالی که رویکردهای متنوعی برای AMMها وجود دارد که توسط یونیسواپ و بالانسر نشان داده شده است، این واقعیت باقی میماند که آنها برای عملکرد صحیح و جلوگیری از لغزش قیمت به نقدینگی نیاز دارند. به همین دلیل، این پروتکلها با ارائه سهمی از کارمزد تولید شده توسط استخرهای نقدینگی و توکنهای حاکمیتی، به تأمینکنندگان نقدینگی انگیزه میدهند. به عبارت دیگر، شما با تأمین سرمایه برای راهاندازی استخرهای نقدینگی، کارمزد تراکنش دریافت میکنید.
هنگامی که سرمایه خود را سپردهگذاری میکنید، توکنهای تأمینکننده نقدینگی دریافت خواهید کرد که نشاندهنده سهم شما از نقدینگی واریز شده در یک استخر است. این توکنها همچنین شما را واجد شرایط دریافت کارمزد تراکنش به عنوان درآمد غیرفعال میکنند. شما میتوانید این توکنها را در پروتکلهای دیگری که آنها را میپذیرند، برای فرصتهای بیشتر کشت سود (yield farming) واریز کنید. برای برداشت نقدینگی خود از استخر، باید توکنهای LP خود را تحویل دهید.
نکته دیگری که باید در مورد AMMها بدانید این است که آنها برای آربیتراژگرها ایدهآل هستند. برای کسانی که با این اصطلاح آشنا نیستند، آربیتراژگرها از ناکارآمدیهای بازارهای مالی سود میبرند. آنها داراییها را با قیمت پایینتر در یک صرافی میخرند و فوراً آنها را در پلتفرم دیگری که نرخهای کمی بالاتر ارائه میدهد، میفروشند. هر زمان که بین قیمت توکنهای موجود در استخر و نرخ تبادل بازارهای خارجی اختلاف وجود داشته باشد، آربیتراژگرها میتوانند آن توکنها را تا زمانی که ناکارآمدی بازار از بین برود، بخرند یا بفروشند.
ضرر ناپایدار
اگرچه AMMها بازده قابل توجهی را به تأمینکنندگان نقدینگی ارائه میدهند، اما خطراتی نیز در این میان وجود دارد. شایعترین آنها ضرر ناپایدار است. این پدیده زمانی رخ میدهد که نسبت قیمت داراییها در یک استخر نقدینگی تغییر کند. تأمینکنندگان نقدینگی که سرمایه خود را در استخرهای تحت تأثیر قرار دادهاند، به طور خودکار متحمل ضرر ناپایدار میشوند. هر چه تغییر در نسبت قیمت بیشتر باشد، ضرر نیز بزرگتر خواهد بود.
با این حال، این ضرر به دلیلی ناپایدار نامیده میشود. تا زمانی که توکنهای واریز شده را در زمانی که استخر در حال تجربه تغییر در نسبت قیمت است، برداشت نکنید، هنوز امکان کاهش این ضرر وجود دارد. این ضرر زمانی از بین میرود که قیمت توکنها به ارزش اولیهای که با آن واریز شدهاند، بازگردد. کسانی که قبل از بازگشت قیمتها وجوه خود را برداشت میکنند، متحمل ضررهای دائمی میشوند. با این وجود، این امکان وجود دارد که درآمد حاصل از کارمزد تراکنشها چنین ضررهایی را پوشش دهد.
نتیجهگیری
در طی چند سال گذشته، AMMها نه تنها نوآوری خود را ثابت کردهاند، بلکه به یکی از ارکان اصلی و زیربنایی در حوزه دیفای تبدیل شدهاند. بزرگترین تحول در این مدت، ظهور مدل نقدینگی متمرکز (Concentrated Liquidity)، که توسط Uniswap v3 پیشگام بود، به شمار میرود. این مدل با افزایش چشمگیر بهرهوری سرمایه، به ارائهدهندگان نقدینگی اجازه داد تا سود بیشتری کسب کنند و لغزش قیمت (Slippage) را برای معاملهگران کاهش دهند.
همچنین، با انتقال حجم عظیمی از فعالیتها به راهحلهای لایه دوم (Layer 2)، کارمزد تراکنشها به شدت کاهش یافت و سرعت آنها افزایش پیدا کرد. این امر باعث شد تا صرافیهای غیرمتمرکز برای کاربران بیشتری قابل دسترس باشند. اگرچه چالشهایی مانند ضرر ناپایدار (Impermanent Loss) همچنان وجود دارد، اما اکنون استراتژیها و پروتکلهای جدیدی برای مدیریت و کاهش این ریسک توسعه یافتهاند. امروزه، AMMها فراتر از یک صرافی ساده عمل کرده و به عنوان یک جزء حیاتی در پروتکلهای وامدهی، ییلد فارمینگ و بازارهای مشتقه ادغام شدهاند.